khi nhặc, khi khoan, là bởi ứng dụng với tiếng chim kêu, gió thổi, suối reo, mưa sa v.v… nghĩa là dung hòa với tiếng xao-động của vạn vật mà thành nên. Âm-nhạc có 5 tiếng chánh: hò, xự, xan, xê, cống cũng như: vàng, xanh, trắng, đỏ, đen.

Nhạc Âu-châu làm ra nhiều tiếng cũng ở trong 5 tiếng chánh ấy, nghĩa là làm ra chữ “lợ” cho dể đờn mà thôi, cũng như hàng vãi nhuộm nhiều màu lạ, nhưng cũng do mấy sắc chánh mà chế ra trăm ngàn màu sắc khác.

Những nỗi hỉ, nộ, ái, ố lạc, dục đều ăn vào trong tiếng đờn chánh ấy, gọi là tinh-thần bên trong của âm-nhạc. Nhà tài-tử cảm xúc ngoại-giới, thành ra tâm-sự ngổn-ngang, không thể thốt ra bằng lời nên mượn tiếng tơ, đồng tỏ nổi buồn, vui, thương, giận. Ví chúng ta cãm-xúc cái cãnh trời xuân mát-mẻ, chim kêu déodắc, rồi mượn giây đờn phát ra cái tình cảnh mừng vui ấy, khúc đờn đối cảnh xuân kia gọi là xuân-tình-điểu-ngử.

Ngày nay, đờn bài xuân tình điễu ngữ, giọng nào là giọng xuân-tình, giọng nào là giọng điễu-ngữ, nhà tài-tữ chỉ biết đờn theo bản mà không biết biểu lộ cái vẻ xuân tình điểu-ngữ; đó là thứ âm-nhạc không tinh thần vậy.

II. Âm nhạc quan hệ đến quốc dân

Âm nhạc là triệu chứng của vận mạng một nước, tiêu biểu cho quốc hồn, quốc túy, có cáo dẩn dụ lực hoán cải nhơn tâm thế đạo.
Các nhà hiền-triết xưa nay đều công nhận như thế.

Lóng tai nghe âm-nhạc của nước nào ta có thể đoán biết cảnh thế suy vong, hay cường thạnh của nước ấy. Xưa Vệ-linh-Công qua phó hội nơi Tấn-bình-Công, khi đi có dắt nhạc-sư là Sư-Quyên theo đến khúc sông Bộc-thủy nữa đêm cấm thuyền đậu nghĩ, vua nghe dưới nước có tiếng đờn, bèn kêu Sư-Quyên ra nghe, Quyên ôm đờn nhái theo in hịch. Khi hai vua gặp nhau

-151-